Na tom mjestu gdje je posječeno javorje i sjene hrastovih stabala, ušutkan šapat korova i tjednima dubljena zemlja da bi se omogućilo mjesto vojnoj bolnici, tu je prije rata bilo radničko naselje. Male limene kuće nalik barakama, tankih zidova kroz koje je putovao zvuk starog posuđa i tihih molitvi, danas bi zbunile slučajne pješake. Trošne i pune vlage zbog blizine kanala rijeke prkosile su neizbježnim zimama i s večeri pružale utjehu potonulim radnicima koji bi se stropoštali u krevet po završetku trinaestosatne radne smjene nakon što tjednima do njih ne bi dopro trak sunca. Stanovnici centra danas taj dio grada zovu opasnim, turskim, arapskim, rjeđe samo periferijom. Pročelje današnje bolnice podsjeća na blokove kontejnera na teretnom brodu. Tu je ponekad moguće zateći dječake kako se nadvikuju i igraju na olupini brodića podno brdašca uz bolnicu. Brdašce je umjetno, čine ga ostaci ljudskih tijela koja ovaj svijet nisu napustila smrću koju u gradu zovu prirodnom. U posljednje vrijeme naselje je oblijepljeno naljepnicama, išarano parolama, ponekad se osjeti miris zapaljenih automobila, s bolničkih prozora lakše je uočiti policijsku patrolu od slučajnih trkača. Mjesta za slučajni susret nema, tek pokoja klupa i telegrafski stup uz rijeku s obavijestima o odbjeglim mačkama i psima. Mnogo rjeđe se tu zalijepi osmrtnica, obavijest o nestaloj osobi ili tjeralica.

***

16. 5. 2021.

Sjedi u čekaonici bez prozora i osluškuje šum jake proljetne kiše, iščekuje novu dozu cjepiva protiv tetanusa. Jučer je napunila dvanaest dana bolničkog staža, od jutros leži u krevetu na trećem katu na odjelu za hitne slučajeve jer za kosti polomljene policijskim napadom odjela nema. U čekaonici otkopčani šlic, klopot požutjelih klompi, gaze koje se jedva drže pred konačnim padom, ljudi u kolicima bez udova, plavokosi dječak ne skida oči s nje, kad mu se nasmije djeluje kao da ga je probudila. Krivo srasle kosti, pogrešan izgovor prezimena. Nekoliko izmrvljenih, tegobno izgovorenih riječi, kašalj iza zatvorenih vrata, škriput. U sobi ustajao i topao zrak, stane pred doktora, prstima nabora kožu na trbuhu i nijemo gleda kako igla razuvjerava tetanus od njenih modrica. Svakog se jutra posljednjih tjedana taj susret uvježbava kao probe koreografija socijalističke omladine, dogodi se i prođe. Spusti majicu, tijelo se giba kroz sobu bez prozora praćeno sestrinim pogledom prema izlazu doktorske sobe. Prigušene riječi, zveket alata i krhotine šaptaja, potom lift koji svaki put zvuči kao grmljavina što prostruji zgradom i svrši se bljeskom pri otvaranju vrata. Stisne tipku s brojem tri, dlanove zagura pod pazuhe, sklopi oči i približava se prozorima s pogledom na kišovit dan. Sve što se odavde čuje: jeka koraka, odumirući glasovi, dobovanje kiše. Prođe pored sobe za molitvu. Obrisi predmeta u bolnici koji s odlaskom dana napuštaju svoje polusjene, malo toga preostalog za dezinfekciju. Slučajno je ovdje, nije tražila da se tu zatekne; ruka koja se istrgla tren pred napad policajca koji ju je oborio na tlo i pretukao presudila je danima koje provodi pod nadzorom. Jutros su je preselili u treću sobu otkako je u bolničkom krevetu više nego van njega, a otad je u prizemlju dvaput kupila paprat koja izgledom ne odgovara svom taksonomskom imenu i prezimenu Nephrolepis exaltata. Svaki pitar košta euro. U prizemlju sve biljke liče na plastično cvijeće.

Na mobitelu znak za bezvučno i prizori dnevnih vijesti na zaslonu ‒ djeca mašu plastičnim posudama, prazne su, zatim jedno dijete govori, majka s razvezanom maramom preko glave i ramena, tijelo djeteta na njenim dlanovima, suze joj se miješaju s prašinom i krvi. Na dnu ekrana prijevod toga što unesrećena žena govori na engleskom. U sobi nije sama, još uvijek je ne uspijeva nazvati svojom ni njihovom, taj kojeg bi trebala zvati cimerom drijema. Odustaje od vijesti, prstima prelazi po ekranu i glas Kourosha Yaghmaeia poput toplog mlijeka sa šećerom karamelizira dan

  Kad bijes sruči se s mojih trepavica,

  Ta bujica jada već nam je uništila grad.

Na stolici uz bolnički krevet drži knjigu, dvije naranče, punjač, oznojenu potkošulju, duhan i pasoš. Moja oka dva… prekrivena kišom, prigušen glas dopire ispod plahte. Pogleda prema njemu, nepomičan je, opružen, kosa mu proviruje iz plahte. Zastane i čeka da nastavi. Želi se uvjeriti da joj se nije pričinilo. Tiho zapjeva trudeći se ne nadglasati glas iz zvučnika, zatim strese glavom kao da se pita otkud to i nelagoda joj blago otvori usta, nabora čelo kao vodu u lavoru ostavljenom u dvorištu kad naiđe vjetar.

Sestra mi je udana za Iranca iz Isfahana, uvijek je pušta kad je dobre volje, kaže ne mijenjajući položaj pod tom plahtom pod kojom ga grije dah. Stoput sam je čuo, doda i ne podiže glavu, ne naslanja je na jastuk, još uvijek ukočenih ramena, sad ipak čuje njegov udah. Zatim slijedi dvadesetak beskrajno otegnutih sekundi tišine, zna na kojem je odjelu. Iz plahte napokon izmili tamnoputo lice žućkastog sjaja i natprosječno crnih očiju, duga i gusta, kovrčava kosa zatalasa se za glavom, nagne se prema njoj, potom cijelo tijelo osloni na bok i rukom podupre glavu. Autoportret oboljelog, nedostaje tek dozrelo grožđe na plahti pred prsima.

Pluća, duboko izdahne pa upita, a ti?

Polizei, odgovori nakon nekoliko sekundi premišljanja kako da kaže da je pretučena na protestu i iskrivi usne.

Cijela soba škripi od pomicanja tijela. Većina u bolničkim sobama zna za proteste koji su ispunili Berlin posljednjih tjedana. Više je ništa ne pita. Perzijski puni sobu tihim stihovima, on se načas prepusti tihim vijestima na zaslonu, brojevi: šezdeset pet tisuća bombi, osam tisuća šest stotina šezdeset troje djece, sto trideset dva izvora vode. Prstom dotakne desni dio ekrana, prekinuta predstava, ponovno udesno, bojkot lučkih radnika protiv ispostave oružja.

Bio si pušač?, iznenadi ga pitanjem. Oblači trenirku pa vjetrovku, ne gleda u njega.

Još uvijek jesam, tad pogleda prema njemu, dohvati duhan, pruži mu ga i podignutih obrva ponudi da zapali s njom.

Posjedne ga u kolica i dok to čini odozgo mu promatra kosu, nema sijedih, nagne se prema njemu i upita kako se zoveš, Walid, a ti, zdravo, ja sam Mahsa, zdravo, freut mich, i skrene pogled s ogledala u liftu kojim ga vodi pred bolnicu; tamo dijele duhan i gledaju kako se patke stapaju s bezličnim zdanjima blokova boje pijeska nakon kiše i olovnim nebom. Cjepkaju priču bez žurbe, pušači koji često pletu nit u tuđini prostora, aerodroma, kolodvora, bolnica; s večeri kad čitavi gradovi padnu u komu, ponekad i čitave zemlje; oboje znaju značenje riječi el ghurba bez da su to međusobno provjerili, nešto kao ljudi koji najednom pronađu utjehu u tikovima koje dijele sa strancem što sjedi u jutarnjem vlaku, uvjere se da nisu jedini odrasli na planini, bez majke ili u kući s malo prozora. Ljudi koji su nekoć možda negdje i pripadali, sad više ne pripadaju.

Razgovor teče bez zatečenosti, priča i duhan suše grlo. Odrastao je u Tunisu, u Menzel Bourguibi, roditelji su se tu doselili i zaposlili kao metalurški radnik i profesorica francuskog, majka mu još uvijek živi između tuge i napadaja panike na krajnjem sjeveru u umjetno stvorenom mediteranskom gradu za nekadašnje radništvo koje se danas ne može pohvaliti penzijom, samo raspršenom djecom i bijedom koja i mnoge među roditeljima tjera na trula obećanja Zapada, i tako krajem prvog desetljeća toga zastrašujućeg tisućljeća u koje su tek zakoračili seli u Pariz, potom u Berlin, upisuje medicinu, nakon tri godine napušta studij skrivajući to od oca još naredne tri, postaje otac djevojčice čiju je majku do trenutka začeća vidio tek jednom, mala Amal više nije tako mala, sad ima devet godina i ne zna točno zašto je otac žut, mršav i teško govori, trudi se držati je podalje od rendgenskih snimki svojih pluća i razloga za odbijanje kemoterapije, često se vraća u krajeve gdje toplina smjesta po izlasku iz aviona napadne putnika i čije tamnozeleno šiblje naviklo na to prašnjavo tlo i prastaro kamenje sad podsjeća na njegovu tamnu put koju žutilo polako prekriva kao plahta mrtvaca, načas se zaustavlja i djeluje kao da su mu se misli razbistrile, želi izbrisati izgovoreno i istrijebiti prezent iz riječi, govora, povratiti ga u ustaljenu priču o ono malo slika u koje razvijemo život kad ga poželimo na brzinu izvjesiti kao oprane zavjese s početkom proljeća, taj prezent što koristi dok priča o sebi i što u grlo nadolazi poput jecaja koji je ipak moguće potisnuti, zatim je pita vjeruje li da se pred smrt zaista redaju slike kao pisma i reklame što poštar jedno za drugim gura kroz prorez na vratima ili je to sekunda u kojoj ne razaznajemo ništa, poništenje, blještavilo, prasak i bijeli šum, ona tad ugleda njegove požutjele zube i pomisli treba li mu sada kazati što je o tome slušala od starijih, no preduhitri je i najednom u prošlom vremenu spomene svoj posao, nije bilo jasno što je to točno radio, nešto na televiziji, spomene riječ broadcasting, je li bio novinar ili urednik, pa doda ma nevažno, komplicirano je, možda je bio snimatelj, prevoditelj, možda ipak nešto u produkciji, ljudi koji obično ne kažu točno kako zarađuju za život po svoj prilici ne vole to što rade, a nju nije pretjerano zanimalo tko ga je i gdje tjerao da provodi sate, kao mali je htio biti boksač, pa glumac, nikako doktor, i tad istim, potpuno mirnim tonom doda da nije priželjkivao ni ostati u Berlinu i možda ga je to obnavljanje pokušaja bijega bacilo u samoću, samoća u pušenje, pušenje u bolest i iščekivanu smrt, a možda je sve to bila utjeha da se štogod ipak sastavi u priču od koje pušače sad obuzima nespokoj. Osim pacijenata s cigaretama, tek pokoji šetač s psom. Pita ga  što mu je ovdje najgore. On skupi oči kao da mu se pred nataloženim kapcima ukazao odgovor i izusti vjerojatno viza.

Prije šest mjeseci predvidjeli su mu dva, otad je promijenio tri bolnice, rak mu je proždro pluća. Što li se dogodi s rakom kad čovjek umre, pomisli da je sigurno imao vremena da se to pita, ali to se ne pita. Nada koja sad zaudara na cinizam, natjerala ga je da povjeruje da će mu škripa tog kreveta na hitnom odjelu biti posljednja. Nije djelovao kao nesretan čovjek, više kao netko tko je iskusio bol i možda ga mjesecima znao cijediti, pravilno raspoređivati po predvečerjima. Lepet krila nad kanalom.

A ima li nešto da ti baš znači otkad si ovdje?, odmah je poželjela vratiti pitanje, izbrisati ga u obliku koji je sad neminovno čekao da bude propucan odgovorom.

Cigarete, njegov izraz lica poništi njezinu nelagodu.

Mahsa odvaja polutke šipka i rukama što mirišu na duhan vadi zrna ploda i pruža mu ih. Dok ga sluša, osjeti nalet tjeskobe zbog slike oca koji je umro od srčanog udara prije dolaska na sud za vrijeme procesa za skrbništvo nad njom i mlađom sestrom.

A kako si završio ovdje?, upita.

Slučajno, nisam namjeravao ostati, zavalio se u kolica bez uzvraćenog pitanja. Znaš kako kažu, putnici nikamo ne kreću misleći na povratak, doda i okrene se prema bolnici.

Pitanje se odnosilo na njegov dolazak u bolnicu. Zgnječila je cigaretu i odgurala ga do lifta, potom niz hodnik do sobe, a onda u tišini do kreveta.

***

17. 5. 2021.

Donese oprane trešnje, stavlja ih na tanjur koji položi na stolicu pored njegova kreveta. Pita ga želi li s njom sići i zapaliti. On cokne. Lijevom rukom otkine trešnju i niz vilicu mu se sruči kiselina. Iz mobitela se začuje vriska, tup zvuk i bučanje aviona. Prstima odlučno stiša zvuk. Ona siđe pred bolnicu i prije dima udahne miris lipe koju je nanio vjetar. Jako sunce i dioptrija, izmaglica oko stabala s druge strane kanala i oblak komaraca nad površinom, svakog časa će se rasplinuti. Rukama obgrli koljena i zatvori oči, udahne prvi dim. Pročitala je negdje da su se tu nekoć nalazila vrata grada. Ovaj grad malo što pamti od davnašnjih vremena. Cigareta obješena o usne, jedno oko zatvoreno da dimu zapriječi put u oko, najava tjeskobe. Ispljune gorak okus duhana i trešanja i odlazi po dnevnu dozu cjepiva i pregled. Danas nema pacijenata, u čekaonici nitko, kuca na vrata i sestra dobacuje Moment, bitte!, zatim izlazi majka s dječakom, majka se okreće i zahvaljuje doktoru milujući dječakovu kosu, ulazi ona. Proceduralno, bez mnogo riječi, ubod, otrov ubrizgan u labirinte krvi, opipavanje tamnih otoka na koži, pitanje, kratak odgovor, najava novog rendgena, uputa, zatim ponovna razmjena pogleda s ubogim starcima u predvorju bolnice.

Walid piše desnom rukom, zdesna nalijevo, ona s kreveta vidi da su papiri ispunjeni izblijedjelim linijama. Uzima knjigu, trudi se čitati, i bol zna za teatralnost, čita svoje misli, korice su joj štit da je ništa ne omete, izmakne ih da vidi što radi. On uzima kompjuter, kuca po tastaturi pa čita, potom ga sklapa i sprema uz krevet. Mahsa poželi uzeti mobitel u ruke i zumirati papir da vidi što piše, odatle izgleda da piše posvuda, ostavlja tragove gdje se papir bijeli. Uzbuđenje prerasta u ogorčenje. Zazvoni joj mobitel, najprije sluša glas s druge strane slušalice. Walid je ulovi pogledom, doima mu se manjom nego što je jučer bila, sluša kako se njen engleski izmjenjuje s nerazgovijetnim piskavim glasom s druge strane slušalice. Pokušava se sjetiti na koga ga podsjeća njezin naglasak. Volio bi zapaliti cigaretu i prepustiti se slušanju njenog glasa, misliti na ljude i naglaske koji ih odaju. Dok sluša, uzima mobitel i otvara Instagram. Tri blaga udarca prstom po ekranu uprizore: dječaka koji prodaje korijandar na razrušenoj ulici i govori o cijenama, muškarca koji se s kćeri kupa u moru i govori da vode nema, njemačke ministre kulture kako nešto govore gledajući čas u kameru, čas u novinara, plješću, zatim ne plješću, sve praćeno ozbiljnim izrazima lica.

Završava razgovor naslonjena na jastuk što je brani od hladnoće metalnog kreveta i kroz smijeh mu kaže da je osjetila zaljubljenost u glas kolege s posla.

Ne sjećam se uopće kako tip izgleda, ali taj glas i govor, čovječe, kao kad se zaljubiš, a ne znaš u koga, Walid promatra kako se rumeni postajući glasnija dok ismijava čas sebe, čas svoju simpatiju.

Ispriča joj kako je u srednjoj školi na satu arapskog napamet naučio Ibn Hazijevu pjesmu iz knjige Golubov prsten, Ṭawq al-Ḥamāmah, o mogućnosti čovjekova zaljubljivanja u glas, rukopis, sliku, u misao. Pjesnik se zaljubljuje u sve to bez da ikad pred sobom ugleda ljudski lik. Tih dana mu je Mansour, prijatelj iz razreda, poklonio fotografiju djevojke izrezane iz nekih novina, duge smeđe kose i zelenih očiju, blistavih bijelih zuba i njemu tada nepoznata izraza lica ispod kojeg je pisalo Evropska djevojka. Rekao mu je da mu je dosadila, da se ne želi više dopisivati s njom i da mu prepušta druženje preko tastature. Bile su to prve godine interneta i bio je to prvi put da se zaljubio u nekoga sa slike.

Mahsa se smije. Na vrhu otkriva mali vrt i pogled na krovove zapadnog Berlina, možda je to pred njom napokon točna definicija toga što ljudi zovu downtown. Potom popuši dvije cigarete i prošvrlja bolničkim katovima. Vrati se u sobu, nema ga. Odšeće do prozora. Otamo prizor slučajnih šetača uz rijeku, zamagljena stakla na parkiranom automobilu, sve osunčano. Na njegovu krevetu nekoliko papira, pored kreveta svežanj upisanog. Osvrne se da provjeri da nije iza nje. Pogledom prijeđe po papirima i prepozna njemački, prekrižene riječi, u kutu papira arapski dijakritici, na vrhu stranice naslov Nur über meine Leiche.1 Jedan od papira nije ispisan kaligrafijom; formular s pitanjima, Osjećate li vrtoglavicu ili patite od mučnina? Patite li od neke kronične bolesti? Pored svakog pitanja dva mala kvadrata □□ za mogućnost izbora između da i ne. Svi kvadrati u stupcu pod odgovorom da su prekriženi. Pogleda prema svežnju pored kreveta i tu zadrži pogled.

Sad si postala i svjedokom, dobaci joj s vrata i nasmiješi se, rukama načini polukrug i odgurne kolica. Ona se ukopa i osjeti nalet nelagode na licu.

Svjedokom čega?, okrene se prema prozoru pa naredi sebi da ne skriva pogled i uperi ga prema njemu premda sigurna da je još rumena.

Ti jednog testamenta, ja jedne špijunaže, namigne joj, skupi papire i legne u krevet.

Provela je poslijepodne gledajući rasprsnuta tijela, bešumni plač ljudi pred gubitkom svijesti i svoju nelagodu.

Dugo ne može zaspati. Odsjaj ulične rasvjete s kanala prodire u kut sobe. Ne vidi obrise tijela na krevetu. Tiho upita spava li. Nema odgovora. U nekom trenutku on promrmlja nešto u snu, kao da riječi grgore iz bunara.

Ponovno tišina.

San.

***

18. 5. 2021.

Dok mu pomaže rotirati tijelo da padne na leđa, sjeti se pokreta skakača s kopljem i njihovih gipkih leđa. On propada u svoju tjeskobu i svakom minutom čini krevet lakšim.

Leže, svatko u svom krevetu, pod plastičnim oblakom tišine koji odagna tek prolazak neke medicinske sestre ili pisak kola hitne pomoći parkirana pred bolnicom. Kao zaklon od zaraze i pogleda oboje drže mobitel pred sobom. Kod nje: bijeli fosfor poput šećera u prahu pada i raspršuje se na grad, doktor oživljava djevojčicu na jurećim nosilima, tenkovi na obzoru sela, sveučilišna profesorica koja uz kratak opis u gornjem dijelu ekrana govori o svom otkazu zbog otvorene kritike te mašine smrti, vojnici puškama guraju nenaoružane muškarce, u Napulju crtači grafita u solidarnosti s globalnim jugom, u Iranu teokrati dali veće ovlasti moralnoj policiji.

Jesi bio kad u Iranu?, izroni glas i prene ga u gledanju vijesti (u tom trenutku dizalica ruši osnovnu školu; neće ugledati pucanj vojnika u oca koji se opire rušenju). Spusti mobitel na trbuh, pogleda je i u prsima osjeti natruhu zahvalnosti što ga je u tom času omela u gledanju prizora koji odatle ne može vrisnuti, iz tmine žuči, tog otvorenog mora ispod bolesnih pluća u kojem osjeća potop sidrenih blokova što bešumno tonu na dno.

Jesam, ali davno. Zagleda se u nju pa upita, A kad si ti otišla iz Irana?

Tog časa htjela mu je kazati nikad, ali pomisli da nikad rastužuje čovjeka dupkom punog tog odgovora. Nije mogla zaboraviti dan kad je njeno ime dobilo nov izgovor i postalo Makze Noroutzpour vibrirajućeg r, vedar dan ranog ljeta na sjeveru kad je avionom dospjela u grad bez planina, bez magle i bez stabala gorkih naranči poredanih uz goleme vijadukte pune propagandnih plakata protiv Zapada, bez mukarni i golemih, oblih kupola, bez neplanske gradnje, grad u kojem se rolete ne spuštaju i u kojem nema žena koje skidaju hidžab u autu u inat suputnicima, grad bez topline, opsjednut sobom i svojom poviješću.

Nekad mislim da nije moguće otići iz Irana, premda već deset godina nisam tamo, kaže.

Naslutio je odmah što želi reći. Smrt je bila tajanstvena, nedokučiva, odlazak iz zemlje nije.

Napustila sam zemlju, ali nikako da oni napuste mene, uzme duhan i počne motati cigaretu. Nabora čelo i ponudi ga.

Oni?, odbije naglim pogledom nagore.

Moralna policija, kaže dok oblizuje ljepilo rizle. Mjesecima me prate, i tad ga na tren pogleda u oči u kojima nasluti njegovo zanimanje za njenu priču, kao da je pita kako to zna.

U tom času zamisli kako da čovjeku u kojem se svakog trenutka odvija regionalna invazija na obližnje tkivo elegantno ispriča o siluetama u zoru i predvečerje jer tad strah nabrekne i lako dopusti pjenu na usta, o strahu od nepoznatih muškaraca u automobilima nečitljivih registracija, strahu od brzih koraka i okrznutih ramena u podzemnoj, na stubištu, u snu, strahu od svog odraza u ogledalu i naglo ošišane kose, prevelikih kapa da je pokriju, strahu od tuđe odjeće i neulegnutih kreveta, od buđenja u privremenim prenoćištima i trenucima pred zoru kad razaznaje posve bijele prostore i tijela, o strahu od ruke na ustima i nečujnog krika, o želji za zubima i krvi iz ruke, o ptičjem osjećaju neprekidnog straha sklonjenom u tijelo bez utočišta.

Gledaj, sestrična mi je izgubila život zbog snimanja policije na ulici tu noć kad su oborili putnički avion, bijes je govorio iz nje. Gubimo živote zbog snimke mobitelom, a potom nešto tiše dodala, ili zbog straha od tih snimaka.

Htio joj je reći da dobro zna za taj strah. Svijet pun snimki i fotografija i zapisa i knjiga i priča, pravde nije pun. Ni to nije rekao. Mogao ju je upitati tko je od njenih poznanika bio na ulicama kad su ubili Minu, za koga drhti kad pucaju na ljude, kako dolazi do majčinog glasa kad ugase internet u čitavoj zemlji, gdje skrivaju stvari znajući da im policija može upasti u stan i zaplijeniti dnevnike i fotografske negative, ali je samo kimnuo i iskrivio usne u nešto nalik jadu. Mogao joj je kazati da dobro zna kako je doživjeti dan koji bi mogao biti posljednji. Zamisli da joj to kažem, prošlo mu je kroz misli ‒ glupavo, neukusno mudrovanje i lekcije o životu koje će dotjerati bolesnika na samrti i ljestvicu patnje. Uz lutanje misli, sobu je ispunila napukla fiziologija i kroćenje temperamenta.

Poželio je da ona neprestano govori. Njene blijede usne htjele su se obračunavati s gradovima i ljudima do kojih mu sad nije moglo biti stalo kao prije karcinoma, nije ih dovoljno poznavao niti je imao snage zamišljati ih kako se iznureno kreću kroz tunele priča. Promatrao je kako joj benigni pokreti ruke prate dikciju. Njezine buljave oči boje zemlje blistale su u slučajnostima koje ostavlja za sobom; bio je čovjek pogođen svojim nestankom. U iscrpljeno sjećanje fiksirao je njene kovrdže i crte lica, ono nužno da bi je dodao u projekciju nasumičnog redoslijeda oštećenih negativa.

Htio joj je reći da ga zagrli, da ga mrvu jače stisne dok ga tako grli i izrekne mu tiho utjehu, da otrgne komadić svog entuzijazma za životom i postavi na panj stabla koji za njim ostaje, među godove i neočekivani lišaj, htio je da mu kaže da će njegova kći izabrati lijep kurziv kad jednom pažljivo bude prepisivala njegova pisma, da će zaboraviti zagasita jezera pod njegovim očima i sate svake njihove razdvojenosti, da će se kilometri bijega skupiti u oblak koji će uništiti posve običan, sunčan dan, htio je da mu omogući još jedan udisaj da u potpunosti ispune pluća planinskim zrakom po završetku pljuska, da mu obeća kontrakciju tim umirućim plućima nalik tektonskim pločama nakon potresa, trenutak prije nego će napustiti svoju sjenu kao natopljenu rukavicu na pultu dok oni sad novim medicinskim postupcima provjeravaju je li još uvijek živ prije nego sa sigurnošću upišu vrijeme smrti i nečitljivo se potpišu, htio je da ga uvjeri da će se nasukati na arhipelage tuđih sjećanja, umjesto toga zakašljao je i rekao Molim te, mogu li te zamoliti da otvoriš prozor i dodaš mi čašu vode?

Naravno, razveselilo ju je to, odala ju je boja glasa.

Otvorila je prozor, prišla mu s čašom vode i tad je osjetio miris njene odjeće. Tko zna počine li i mirisi suicid uz slabašan vjetar za koji kažu da prati posljednje slike djetinjstva tik pred smrt.

Brzo je utonuo u san. U zoru je čuo zvuk kotačića transportnih nosila i viku medicinskih sestara. Dan je bio vedar.

***

19. 5. 2021.

Kucanje na vratima istrgne je iz sna. Okreće glavu na drugu stranu i primijeti da Walida nema. Sat pokazuje devet i dvadeset. Ponovno kucanje. Da? Uđite. Dva policajca i doktor kojeg ne poznaje na vratima. Osvrću se po sobi kao da ne traže nju, zatim je fiksiraju pogledom i kažu dobar dan. Uzvrati i dlanom prelazi preko lica želeći s lica ukloniti umor, iznenađenost i provjeriti prepoznaje li ikoga od prisutnih. Doktor kratko kaže da je moli da prije doručka popriča s policajcima, moraju je ispitati, neće dugo. Želi ih upitati gdje je Walid, ali samo kimne. Uspravi se, osjeća nelagodu i poželi da je razgovor već svršen. Predstavljaju se, došli su je kratko ispitati o njenom bolničkom cimeru koji je jutros preminuo (ne dodaju nažalost, nema sućuti, nema formula za smrt), nekoliko trenutaka svi šute, ona očekuje da jedan od trojice nastavi i spomene njene hematome, njihovog kolegu na njenim leđima ili bar izvještaj o prosvjedima, a kad se to ne ostvari, zamoli doktora da ode na toalet na katu i odmah se vraća, što i učini. Osjeti kako joj nemoć preplavi čitavu površinu tijela pod kožom. Kad se vrati, počnu je ispitivati, gotovo naizmjenično postavljaju pitanja nakon upozorenja da im ispriča sve što zna o Walidu.

Nekoliko trenutaka šuti, usta su joj sad napola otvorena, gleda u doktora koji ustaje i odlazi do prozora, tad počne govoriti o jutrima i cjepivima protiv tetanusa, čini joj se da nije išao na kemoterapije, bio je otac, pomisli tad da je bio otac koji je negdje ostavio oporuku, ali to preskoči u grozdu priča iz skorašnje prošlosti; bio je mlad, kaže. Lecne se i uzvrati pitanjem što će im sve to. Policajci se načas pogledaju, onda jedan pogleda u strop ili zakoluta očima i udahne, potom mlađi i bljeđi kaže da istražuju kako je došlo do toga da zaposlenik javne televizije izbjegne potpisati kodeks ponašanja prema izvještavanju o Izraelu i tako bez cenzure objavi intervju vođen s palestinskim novinarom u Jordanu. Koji novinar, upita ona, policajac pogleda u stranu kao da nešto traži u kutu oka, zatim vadi papir s nalogom. Novinar se zove Ali Hasan Abusaylam i prije tjedan dana je čula dio tog intervjua na Instagramu, no u njemu tad nije mogla prepoznati Walidov glas ni ime u opisu pod videom.

 Bio je to tek početak njegovih problema. Znala je da je to jedna od propisanih priča o moći. U djetinjstvu se naslušala priča o moći, sve  perzijske bajke o moći počinju rečenicom Bilo je tamo i bivanja i nebivanja, ničeg drugog nije bilo osim Boga.

Kad su završili s ispitivanjem, a ona s polovičnim odgovorima, doktor joj je kratko zahvalio, podsjetio je na doručak i najavio dolazak dva nova pacijenta u sobu. Imala je još nepuna tri dana u bolnici pred otpust.

Provela je dan gledajući vijesti na mobitelu i pušeći pred bolnicom. Na malom zaslonu gledala je usporenu snimku bombe koja pogađa bolnicu, bolnica se raspline u bezbroj komadića poput toksina u plućima pušača na samrti; raspadnuti aparati, komadi tijela, beživotni udovi pod ruševinama sivog betona, glasovi do kojih nitko neće doprijeti. Tu gdje je do pred koju sekundu stajala bolnica, sad nema ni kapi anestezije ni vode. Tu kuda su jučer vodili hodnici sad nečujno teče samo krv.

Legla je u krevet i počela jecati. Onda je ustala i umila se, više puta vlažeći lice vodom, potom je ručnikom do očiju prekrila lice i pogledala se u ogledalo. Ne sjeća se kad se zadnji put zagledala u svoj odraz u ogledalu. Nije osjećala olakšanje zbog nastavka svog postojanja. Žuč joj je proizvodila valove pri pomisli koliko je gorak, sramotan opstanak kad je izboren u samoći.

Popila je tablete za spavanje. Tišina se opet nametnula, skliznula je u noćnu moru o kojoj  je ujutro nitko od novih cimera u sobi ništa nije pitao.

U petak, 24. 5. 2024., stručni žiri književnog natječaja Lapis Histriae 2024, koji čine spisateljice Laura Marchig i Tea Tulić te pisac Goran Vojnović, proglasio je rezultate natječaja na Forumu Tomizza u Umagu.

Utvrdili su da su na 19. Međunarodni književni natječaj za kratku priču Lapis Histriae, koji organizira Forum Tomizza, ove godine pristigla 223 teksta na hrvatskom, slovenskom, talijanskom, bosanskom, srpskom i crnogorskom jeziku.

Ove godine dodjeljuju se tri nagrade. Žiri je odlučio da PRVU NAGRADU dobije Zvjezdana Jembrih (Zagreb) za priču „Cvita“. Prva nagrada Lapis Histriae 2024 iznosi 1.000,00 eura. Artefakt prve nagrade Lapis Histriae 2024 rad je kipara Ljube de Karine. DRUGU NAGRADU (600,00 eura) dobila je Alja Gudžević (Berlin, Atena) za priču „Mir je kad se drugdje puca“. TREĆU NAGRADU (400,00 eura) dobio je Pavle Aleksić (Beograd, Aljaska) za priču „I pas me više neće voleti“.

Priče izabrane za knjigu Lapis Histriae 2024

U finalu natječaja 19. Lapisa Histriae bilo je 12 priča. Uz nagrađene priče, za knjigu Lapis Histriae 2024, koja će iz tiska izaći do kraja godine u nakladi Gradske knjižnice Umag, izabrane su još i sljedeće priče: „Ćakula“ Antonije Jolić (Šibenik), „Startna pozicija“ Žarka Jovanovskog (Zagreb), „Prejedanje mušmulama“ Branke Selaković (Beograd), „Sto minuta samoce“ Marija Glavaša (Split), „Spaseni pomorci“ Danila Lučića (Beograd), „In če vsi pozabijo“ Selme Skenderović (Ljubljana), „Bivši“ Jelene Benčić (Zagreb), „Dimentica, guarisci, ricorda“ Benedette Barbetti (Osimo) i „Čistilište“ Kristine Gavran (Birmingham).

Obrazloženje nagrada

PRVA NAGRADA

U priči „Cvita“ Zvjezdane Jembrih pripovjedačica istražuje obiteljsku tajnu: razloge samoubojstva rođakinje, mlade djevojke Cvite, koje se dogodilo šezdesetih godina prošlog stoljeća u ruralnoj sredini dalmatinskog zaleđa. Pripovjedačica se pri tome suočava s različitim oblicima šutnje i hotimičnog zaborava – tradicionalna seoska zajednica ne želi da se pamćenje čuva o toj „sramoti“. Pripovijedanje je zbog svih prepreka izrazito fragmentarno, svaki odsječak je krhotina, novi pokušaj sastavljanja priče o zaboravljenoj Cviti. Pisanje je poput probijanja kroz lokalni guštik, spoticanje po dalmatinskom kamenjaru u potrazi za neoznačenim Cvitinim grobom. Priča „Cvita“ raste na samoj granici šutnje i govora, umjetnost pisanja uzdiže se ovdje do razine neumorne borbe za dostojanstvo sjećanja na žensku egzistenciju i ljubav. Žiri dodjeljuje prvu nagradu Zvjezdani Jembrih jer nas ona svojom pričom upozorava koliko jedna rubna sudbina, čak i kad je prešućena i zatomljena, može govoriti o zajednici i vremenu u kome se ugasila, ali i o nama danas.

DRUGA NAGRADA

Alja Gudžević u priči „Mir je kad se drugdje puca“ smješta radnju u berlinsku vojnu bolnicu, u četiri dana: od 16. do 19. 5. 2021. U to kratko vrijeme upoznaju se junaci ove priče Mahsa i Walid na odjelu za hitne slučajeve. Walid, smrtno obolio od raka pluća, arapskog je porijekla i zaposlenik je na javnoj televiziji, dok je Mahsa, aktivistkinja iranskog porijekla, u bolnici jer joj je berlinska policija doslovno „polomila kosti“ na nedavnim prosvjedima. U priči se na fascinantan način izmjenjuju gledišta junaka, fragmenti njihove prošlosti i aktualne vijesti te stravični snimci prizora nemilosrdnih sukoba izraelske vojske s palestinskim življem, koji su se i te 2021. godine bili rasplamsali. Kratko i bolno suzdržano upoznavanje ovih dvaju berlinskih stranaca s islamskog Istoka – uz cigarete, a bez zagrljaja – završava Walidovom smrću i novim policijskim isljeđivanjem, koje Mahsi otkriva političku stranu Walidovog djelovanja u medijima. Polizei, berlinska policija, te iranska „moralna policija“ glavnoj junakinji neprestano su za petama: ona živi u strahu i samoći bez zaštite, kao u noćnoj mori. Mahsa pokušava zaboraviti zemlju koju je napustila, ali ona ne (na)pušta nju. Alja Gudžević je na književno suveren način spojila angažman s empatijom prema imigrantima iz islamskog svijeta u zapadnom velegradu.

TREĆA NAGRADA

Glavni junak i pripovjedač u priči „I pas me više neće voleti“ Pavla Aleksića skrbi za dementnog oca na selu, u ljetnoj kući njihove, inače, beogradske obitelji. Radnja se odvija u jednom danu, u kome glavni junak, nakon jedne „loše godine“ provedene u kanadskom Vancouveru, obavlja poslove u i oko kuće. Aleksić je majstor elipse, povišene atmosfere neizrečenosti. Naracija suptilno naglašava, ritmizira protok vremena i produbljuje melankoliju glavnog junaka. U „ogromnoj daljini“, daleko od užurbanog svijeta današnjice, otac i sin iskušavaju vlastitu udaljenost, „potpunu i savršenu“ samoću.

Kratke biografije dobitnika nagrada

Zvjezdana Jembrih rođena je 1965. u Zagrebu. Diplomirala je 1990. na zagrebačkoj Akademiji likovnih umjetnosti i magistrirala 2000. na MKU u Budimpešti, restauriranje drvene skulpture. Od 1993. radi kao konzervatorica-restauratorica, a od 2020. redovita je profesorica na Akademiji likovnih umjetnosti Sveučilišta u Zagrebu, na Odsjeku za konzerviranje i restauriranje umjetnina. Do sada je izlagala na tridesetak samostalnih i na brojnim skupnim izložbama, te izvela trideset i tri land art rada. Piše i objavljuje stručne radove, poeziju i prozu. Objavila je tri knjige poezije: „Ljubavnici Kraljica Glad“ (2007.), „Sve jedno“ (2014.) i „Oko Ogorja“ (2023.); zbirku kratkih priča „Janusove kćeri sestre nevjeste“ (2001.); knjigu putopisa „Ljetopisi“ (2008.) i grafičko-pjesničku mapu „Tragovi“ (s Jurom Kokezom, 2014.). Dobitnica je nekoliko nagrada za svoj likovni (1. nagrada za slikarstvo Ex tempore Opatija – Mandrać 1994.), književni (nagrada stručnog suda Franjo Horvat Kiš za hrvatski književni putopis 2008., 2016. i 2017.; 3. nagrada za kratku priču na Festivalu europske kratke priče 2017.) i stručni rad (godišnja nagrada Društva povjesničara umjetnosti Hrvatske za zaštitu kulturne baštine u 2022.).

Alja Gudžević rođena je 1992. u Berlinu. Odrastala je u Berlinu, Napulju, Zagrebu. Diplomirala strane jezike i književnosti, etnologiju i kulturnu antropologiju, društvene znanosti i filmsko pripovijedanje. Radi na području književnog prevođenja i audiovizualnih umjetnosti. Živi i radi u Berlinu i Ateni.

Pavle Aleksić rođen je 1993. u Beogradu, gdje je i završio srednju školu i započeo studije. Sa devetnaest godina odlazi u Ameriku, gdje i danas živi bez stalne adrese i radi u barovima, od mjesta do mjesta. Laureat je nagrade Đura Đukanov sa zbirkom „Tamo je more“; izabrane priče iz te zbirke objavio je u knjizi „Hartvorm“ (2021.). Godine 2022. osvojio je prvu nagradu na natječaju 21. Festivala  europske kratke priče u Zagrebu.

Zastao sam, okrenuo se, čekao ga dok je silazio niz brdo – zasenjen naspram sutonskog neba, silazio je sa štapom niz tamnu stranu brda, a onda purpurni trag aviona iza njegovih leđa što se diže iz daleka, dok je on zalazio sve dublje pod senku a avion nastavljao da se diže, diže, diže u nebo.

Tog jutra ću da ustanem i ubiću psa – i pas me više neće voleti.

Vratiću se i ići po dvorištu, pre nego što operem ruke popiću rakiju, tražiću upaljač po kuhinji pa ću šetati sa upaljačem bos po još mokroj jutarnjoj travi i setiću se da sam ostavio lopatu tamo gore na brdu – a onda ću da upalim cigaru što sve vreme žvaćem u ustima i sešću na stepenice zagledan u linije blata u linijama života u rukama – onda ću da odem i da operem ruke, i da bacim netaknutu cigaru u đubre, i žar će sagorevati kroz kesu – i sve to pre doručka:

sada spremam doručak.

Gledam vodu dok ne provri. I sa vrata njegove sobe – gledam ga dok još uvek spava. Pokriven do vrha spava, kao usred zime, tupo mrda ustima, a ja uđem i širim zavese po sobi, otvaram prozore, slažem mu stvari i šta će da obuče; on se budi, zakašlje:

„Kol’ko je to sati, kasnim?”

„Ustaj ajde da jedemo.”

Uzima naočare, gleda na sat.

„Jel mi stiglo iz suda nešto, treba da mi stigne…”

„Nema šta da ti stigne, ajde ustaj.”

Ostavljam ga dok se polako pridiže. Postavljam mu sto u kuhinji. Onda sedim za stolom dok je on još u kupatilu. Voda teče, stavlja zube, kašlje, doručak mu propada. Gledam na sat više zbog sebe no zbog njega, ustajem i stojim kraj otvorenih vrata u dvorište i gledam kako vetar smenjuje vreme. Na kraju mili kad se pojavi, seda za sto.

„Jedi sad, propade ti sve dok se ti spremiš.”

Stavljam mu džemper oko ramena, i opet vodu za čaj da provri, pre no što kaže bilo šta. A onda uzimam i sebi i jedem sa nogu nad sudoperom. Između zalogaja, govori: „Zato te i boli stomak. Sedi lepo…”

„Ajde ćale jedi samo molim te.”

On žvaće staro i mrljavo i u pauzama nastavlja da govori. Skupljam sudove i perem i trljam da operem ruke i blato u tankim pukotinama u šakama. Puštam vrelu vodu niz prste zamišljen nad svime što se u poslednje vreme dogodilo, a on opet o pošti i o sudu, kao da ga još uvek to drži i i dalje čeka nešto.

„Ama šta da ti stigne, nije ništa stiglo – jedi samo!”

Voda vri i nastavi da vri. Puštam ga da pomene nešto ali ne govori više ništa. Skuplja mrve oko tanjira salvetom. Vraćam mu nazad čaj za sto, on žvaće, gleda napolje. Kažem da ću da idem da kosim uskoro. Pitam šta da mu donesem iz prodavnice. Kažem da treba da se očisti boks i da držimo od sada drva u boksu. Stojim nad njim, gledam u njega.

„Nemoj samo da rintaš puno.”

Jede.

A kroz otvorena vrata u dvorište, gde zavesa oko ivica vrata vuče i vijori napolje, i gde na stolu ispred u dvorištu, sva u jutarnjem vetru i u pozno-letnjem suncu poluzatvorenih očiju sedi jedna siva mačka, rep joj visi sa stola, sedi i sklapa oči sporo, i oči gledaju ka nama. Uvija rep niz sto, svaki delić dlake pojedinačno njiše se, povija suncu, kako se i dugo nekošene travke povijaju u ogromnom polju iza nje u koje ni ne gleda, iz kojeg kao da izvire, a preko kojeg neumoljivo sporo a vidno prelaze samalački oblaci, i trava podrhtava od vetra, i kuća stoji preko i sa druge strane tog polja, i stoji pod oblakom što preko kuće prelazi, a ja stojim sa krpom u rukama nakon što sam krenuo da brišem sudoperu, a u stvari ne znam kuda sam krenuo tog jutra, i gledam tupo u tu mačku i to polje i tu kuću i tu senku oblaka nad kućom što se kao čaršav povlači, i povlači preko polja i ostavlja kuću obasjanu pod suncem, sa cvećem na terasi i sa nekim što otvara prozore na spratu kuće. Zakoračim, krenem – mačka raširi oči, ukruti, pa za sledećim korakom već skače sa stola i za vratima nestaje. Oblak se kao talas preko mladog polja približava, sto je sada prazan, zavesa – sve se menja. Menja se.

Oblaci kao sante leda. U suvoj, visokoj travi, među šipražjem. Vodi staza. Zov insekata i nagli daleki lavež, i vezane krave u polju. Odlazim u prodavnicu preko polja i vraćam se znojav i sa lubenicom. Sečem je da stane u frižider i pijem hladne vode i kašiku kiselog mleka. Navire vrućina preko dana, preko suve zemlje, kao da navire niz brdo. Po životinjama i po ljudima. On u sobi, iza zatvorenih vrata, verovatno spava.

Posle doručka i posle prodavnice, kosim donju polovinu dvorišta da završim pre velike vrućine, oko prilaza i kanala i ispred ograde. Gledam samo par koraka ispred sebe. Visi radio o kosilici. Dižem pogled i vidim ga u gaćama i u majici, stoji kraj stola u dvorištu bez ideje o mestu, saginje glavu koliko može i po žbunju traži nešto. Gasim kosilicu i čuje se muzika u podne dok jurim prema njemu:

„Pa što si go sada šta radiš?!”

Diže ruke ispred grudi, zove me Peđinim imenom. „Tražim…”, kaže, pa smišlja, „Pantalone tražim.” U crnim je čarapama na betonu, tako na suncu noge su mu bele, pretanke, stoji kao da stoji na ledu. „Gde si mi stavio pantalone?”

Vodim ga unutra, prostirem pantalone na patos, stavljam ga da sedne na krevet, dižem mu jednu po jednu nogu. Promukao dok ga oblačim, viče: „Pa šta jao bože, šta ja da radim!”

„Čekaj, drži se za mene. Čekaj ćale, čekaj!”

„Ne mogu samo da ležim po ceo božiji dan.”

„Hoćeš napolje il’ ćeš unutra, odluči se?”

Gleda po sobi kao da gleda u mraku. U stranu pa dole po podu: „Ti se samo dereš”, kaže. „Kao da sam ja lud.”

„Ne derem se nego ne čuješ.”

„Stalno si ljut nešto… Sve vreme. Šta, šta ja da radim više…”

„Ne ljutim se, pitam te – ako hoćeš napolje daj da te obučemo i sedi u dvorištu.”

Masira, gura prste u oči.

„Ima lubenice. Kupio sam ti lubenicu. Dođi sedi u dvorište, taman dok ja kosim da se o’ladi malo u frižideru. Ajde.”

Oblačim mu košulju, uzimam ga za ruke da ustane.

„Ajde, lepo je vreme, toplo je napolju.”

Vodim ga za sto napolju gde seda i sledećih sat vremena sedi za stolom, čita novine, sklapa oči polako i diže oči u nebo. Sav u suncu, gleda niz dvorište u mene kako kosim.

Ovo je kuća koju je izgradio. „Ovo je sve naše”, govori – kao da smo u Sokobanji. Ali naša je zemlja samo uzani pojas na pola brda, nekoliko desetina ari. Među svom tom tuđom zemljom. Na tom je mestu pre četrdeset godina iznedrio letnju kuću u kojoj sada on i ja živimo, u proleće, i u leto, u jesen, zimu. I tako od zimus. Kuća pod brdom i za brdom zaseok – govorio sam: „Tu sam sada”, kad po selu pitaju koliko ostajem.

Posle podneva, šeta oko kuće po betonskoj stazi gde je još hladovina. Gledajući od kuće uz brdo, visoka trava – krzno na vetru. Sve što je u selu je na drugoj strani i svakoga jutra idem preko brda. Kasnije sedimo za stolom u dvorištu, iseckana mu lubenica uz krišku hleba – jede s’ hlebom kao što jede grožđe.

„Šta ćeš da jedeš sutra?”

Sleže ramenima. Iz dana u dan izvlačim stvari iz njega.

Srče sok, crveno mu niz bradu, među belim dlačicama što treba da mu obrijem – klima glavom.

„Šta?”

Sleću mu muve, rasterujem mu sa tanjira, on briše usta: „Šta god ima”, kaže.

Sedimo i mirišem travu, tek pokošenu. Kad sam bio mali, kad je kosio, govorio je to trava zove upomoć. Sad kaže to je poslednji trzaj žive biljke. Kao kad muva sleće na prste.

Penjem se na brdo po lopatu i kad se vratim pale latice ruža su pseći jezici u raskopanoj zemlji. Naprežem sebe da ne vidim. On unutra leži i u hladovini spava. Novine mu preko stomaka, gledam ga kroz prozor. Čitav dan da ne kaže ništa. Kasnije, dok grabuljam košenu travu na gomile, komšija prilazi putem, naginje se preko ograde, govori teško je to, selo nije prijalo psu, ovo je najbolje što sam mogao i da je šteta što je baš na mene palo tako nešto. Pita kako je sudija.

Kada ode stavim kafu, sedim za stolom napolju, čitam novine. Vrućina jenjava, oseća se na letnji kraj. Na ulici jure deca, šutiraju loptu o ogradu, za njima jure psi – sa kapije baba viče da se sklone sa sunca. On se pojavljuje sav usnuo, u stranom, kao da i nije tu, stoji na dovratku bos još uvek naspram dvorišta. „Šta je ćale?”

Drži se za stomak, gleda napolje: „A gde je Rada?”

Još čekam veče da zahladi, da uhvati vetar, da nakupim svu travu na gomilu. Da upalim vatru.

Osamdeset i šest godina ima. Do pre deset godina je radio. Rada je šezdeset godina jurcala oko njega. Na njegov imendan, pre šest godina, prešli su zauvek ovde, u praznu kuću, iz Beograda. Ostavili stan tamo Peđi, i njegovoj deci. Za mene to su bile poslednje godine Vankuvera. Stvari su onda još neko kratko vreme bile dovoljno dobre.

Sada: psi laju pred kapijom, on stoji nad kapijom – zviždi:

„Što ih gnjaviš, pusti ih.”

Prilazim s kolicima da izađem, da iznesem travu kraj kanala na gomilu – ali zastanem pred kapijom, hvata me sada strah pred tim psima, sav u trenutku odjednom. Naginje se, smeje, psuje ih, oni laju uz kapiju, njih dvojica:

„Ajde ćale, ajde da jedeš. Ajde sad će i vesti.”

Kasnije stojim ispred dvorišta uz kanal uz vatru, grabuljam travu u plamen, ne dam vatri da se prospe dalje. Ubrzo priđu deca, okruže i zapitkuju, sve su bliža vatri a ja vičem: „Izgorećeš, beži, sklanjaj se odatle.” Psi što su bili i lajali više nisu, u travi su kraj puta, leže u daljini, čekaju. Udaljeni glas žene viče sa prozora deci, govori da se sklone od vatre, da uđu u kuću i to traje. Za njima odu i psi. Dve ptice prelete nisko nad ulicom i nestanu duž ivice šume. Potom nestaju glasovi dece što ulaze u kuću. I lavež negde daleko u dolini, što se jedva drži, skoro da ga i nema, nestaje. I što je skoro vetar, što huče dolinom kao reka, slabi. I na kraju, skoro a onda skroz i odjednom – sve mi se vrati: osećaj da mi je život u plamenu i da sve gori, a mi smo predaleko od vode, bez vatrogasca na vidiku – potpuno smo i savršeno sami. Sitni plamičci što se cepe od plamena i u vazduhu se gase i u travi nestaju – a on sedi kroz vatru gore, sa slamenim šeširom što sam mu malopre našao u ormanu, sedi kao brdo, kao dolina, kao poslednja stalna stvar koja to nije.

Okrenem se, pogledam gde i on gleda, preko ulice – oblaci kao rumeni obrazi nad vrhovima brda, u drveću, nad dolinom:

tiho, tiho pada dan.

To je predvečerje.

Po gašenju vatre odem i pobacam sve cigare u đubre. Uzmem iz frižidera belo vino, kiselu vodu, sednem pored njega za stolom u dvorištu, govori kako su se očerupale ruže duž staze. Govori kako nije mogao da me odvoji od tih ruža kad sam bio mali, da sam šutirao loptu u njih.

„To je Peđa”, kažem, „Nisam to bio ja.”

Spušta mi ruku na koleno pa je tu drži, mljacka ustima kao da razmišlja. Pita gde je Rada. „Još je nema”, kaže.

„Nema, sutra će ona.”

„Šta će sutra, što sutra?”

„Ne znam ćale, pusti me…”

Vraća ruku, ja ćutim, da ne govorim, kao da će da zaboravi. Ali nedostajanje mu ne ide nikuda.

„A Tanja, gde ti je ona?”

Pale se ulična svetla preko doline. Od daljine, posle tolike žege, trepere svetla kuća sa druge strane niz ogromnu padinu davno okrenutu od sunca, ocrtavaju placeve sa drvoredima i linije zemlje niz brdo.

„Jel se ti sećaš kad ste bili mali kad smo vas dovodili preko leta, pa si video jagnje kod Miše, zaglavilo se u tarabi a ti je vučeš, ono skamuče, Miša viče pusti je, sad će slava za koji dan, a ti plačeš jadan, detence malo?”

Meko otiče dan kao voda. Ponestaje mi šta da radim da ukrotim vreme, da mi bude dan. Spuštam laktove na kolena, glavu u ruke: sunce se spušta i spusti nisko, isuviše nisko da ne može više opet da stane na noge – udaram u zid negde u sebi, na nekom mestu gde dugo nisam bio, negde gde se nikada nisam zadržavao, gde nije ostalo ništa više za čoveka da se uhvati – i nemam kud sa tim; a on žmirka u predvečerju, i zakopčava košulju, i talas raste kao oblak, kao tišina, i raste brdo, na pogrešnoj strani od sunca – i diže se vetar, i raste, raste ogromna udaljenost do sledećeg dana:

„Imao sam baš lošu godinu ćale.”

„Prešao je u Bolji život“ i naš Ulderico Bernardi (Oderzo, 1934. – Treviso, 2021.), lucidni pronositelj Tomizzine ideje „identiteta granice“, slijednik najboljih autora suživota i multikulturalnosti. Još 1996. godine, u zoru tada snažnih ideja euroregionalizma i eurointegracija, objavio je knjigu „La Babele possibile: per costruire insieme una società multietnica“ (Mogući Babilon: za zajedničko formiranje multietničkog društva), nudeći jednostavnu formulu stvaranja snažne Europske unije: ne melting pot, a la americana, nego macedonia, voćna salata, koju čine svi njeni civilizacijski sastojci: kulture, jezici, historije.

Godine 2000. sastavljen je inicijalni odbor skupa „Tomizza i mi“ (danas „Forum Tomizza“), koji su činili ugledni pisci, prijatelji Fulvija Tomizze. Pored inicijatora Milana Rakovca, te Nelide Milani-Kruljac, Cirila Zlobeca, Elvija Guagninija i Johanna Strutza, jednu od bitnih uloga imao je i Ulderico Bernardi.

Bernardi je sudjelovao u radu simpozija 2000., 2001., 2002., 2003., 2009. i 2016. godine.

Njegovi tekstualni prilozi objavljeni su u sva četiri zbornika sa simpozija „Tomizza i mi“ (2000.-2003.). Tekst iz prvog zbornika „Valori e identità nell’impegno di Fulvio Tomizza“ (Vrijednost i identitet u pregnuću Fulvija Tomizze) objavljen je i u knjizi „Forum Tomizza: vent'anni di coraggio – dvadeset godina hrabrosti – dvajset let poguma“, koji je povodom dvadesete obljetnice Foruma Tomizza objavila Gradska knjižnica Umag 2019. godine.

Sociolog Ulderico Bernardi je bio jedan od suosnivača Foruma Tomizza i njegov neumorni i dosljedni Atlant. Njegova autorsko, humanističko i moralne nasljeđe ostat će trajno zapisano u DNK ovih pograničnih prostora.

Milan Rakovac

Marko Sosič rodio se u Trstu 22. 12. 1958. godine. Diplomirao je režiju na Akademiji dramske umjetnosti u Zagrebu 1984. godine. Režirao je predstave za različita slovenska i talijanska kazališta. Autor je i redatelj mnogih radio-drama snimljenih za slovenski program u Trstu. Godine 2016.  režirao je dugometražni film „Komedija suza“, a 2019. godine dokumentarno-igrani film o sestri Srečka Kosovela „Karmela“.

Bio je umjetnički voditelj Slovenskog narodnog kazališta u Novoj Gorici (1991. – 1994.), te umjetnički voditelj i ravnatelj Slovenskog stalnog kazališta u Trstu (1999. – 2003., 2005. – 2009.). Posljednjih deset godina živio je u Opčinama (Opicina) kraj Trsta i djelovao kao slobodni umjetnik.

Bio je jedan od najvažnijih slovenskih prozaika, dobitnik je ili je bio u finalu mnogih slovenskih i talijanskih književnih nagrada. Objavio je zbirke priča „Rosa na staklu“ (Rosa na steklu, 1991.) i „Iz zemlje i snova“ (Iz zemlje in sanj, 2011.), romane „Balerina, balerina“ (1997.), „Tito, amor mijo“ (2005.), „Ti koja iz daleka dolaziš u moju blizinu“ (Ki od daleč prihajaš v mojo bližino, 2012.), „Kratki roman o snijegu i ljubavi“ (Kratki roman o snegu in ljubezni, 2014.) i „Kruh, prah“ (2018.), te kazališne dnevničke zapise „Tisuću dana, dvjesto noći“ (Tisoč dni, dvesto noči, 1996.).

Prevođen je na francuski, srpski, talijanski i hrvatski jezik. U izdanju Istarskog ogranka Društva hrvatskih književnika 2013. godine objavljen je hrvatski prijevod njegovog romana „Balerina, balerina“, koji je sa slovenskog prevela Sanja Širec Rovis.

Na Forumu Tomizza sudjeluje od 2006. godine i nastupa u Trstu, Kopru i Umagu; posljednjih šest godina bio je član žirija Međunarodnog književnog natječaja Lapis Histriae koji se organizira u okviru naših pograničnih susreta. U veljači 2014. godine boravio je u Kući za pisce – Hiži od besid u Pazinu. Bio je veliki zaljubljenik u Istru, njegov san bio je propješačiti cijelu Istru i napisati knjigu o tome.

Godine 2014. Marko Sosič bio je „autor u fokusu“ Međunarodnog književnog festivala Vilenica. Tom prilikom dao je intervju Andražu Gombaču iz Primorskih novica. Na pitanje u čemu tražiti snagu književnosti o ranjivima i ranjenima, književnosti kakvu je i sam pisao, Sosič je odgovorio: „U osvještavanju i opismenjavanju novih generacija. Svjedoci smo rušenja temelja obrazovnog sustava, relativiziranja duha, kulturnih, humanističkih dimenzija čovjeka, znanja… Brisanje svega toga je zastrašujuće i tko to potiče očito želi imati što glupljeg čovjeka s kojim može raditi što god da ga je volja. Knjiga – „klasična“, elektronska ili kakva god već da je, prilog je podizanju svijesti o našem vremenu i opasnosti ponavljanja povijesti.“

Inicijator Foruma Tomizza Milan Rakovac pozdravio se s Markom Sosičem sljedećim riječima:

„Pisac Marko Sosič otišao je na tragu tršćanskih klasika u novi milenij. Angelo Vivante, Italo Svevo, Umberto Saba, Fausta Cialente, Carolus Cergoly, Fulvio Tomizza, Boris Pahor… Dubine Sosičeve misaone, lirične proze isijavaju u čitatelja dobre zrake. Kao što je njegov život za tršćansko slovensko kazalište u beskompromisnom znaku convivenze i fratellanze, jer se nije štedio, režirajući i upravljajući, smionog i čistog uma, usuđujući se poći tamo gdje se nitko nije usudio, u mračne fojbe i logorska stratišta našeg pograničja.

Slovenac rođenjem, kozmopolit svjetonazorom, Marko Sosič je jedan od najpouzdanijih i najjačih nosača našeg teškog povijesnog bremena, koje i Forum Tomizza dosljedno nosi preko granica. Kao višegodišnji član žirija za književnu nagradu Lapis Histriae, Marko Sosič je svojim istančanim osjećajem za kvalitetu dao pečat natječaju koji okuplja i promovira pisce iz širokog prostora nekoliko naroda i jezika.

Marko Sosič, čovjek granice, duboko uronjen u dubine slovenske, talijanske, europske duše svojim književnim, kazališnim i filmskim opusom trajno je zadužio sve kulture našeg jadranskog svijeta.

Suptilni Marko Sosič kao da je sažgan surovim ognjem besmisla, u najboljoj dobi, kada je mogao još toliko toga stvoriti. Varljiva je to utjeha što je iza sebe ostavio tako velika djela. Otkinut naprasno iz života, ostavlja nam trajnu baštinu uspomena i opomena, tuge i ljepote, kajanja i ponosa.“

Milan Rakovac (1939.) jedan je od najvažnijih istarskih autora i književnih inovatora hrvatske književnosti XX. stoljeća – i pokretač Foruma Tomizza u Umagu! Od 1964. godine kada su mu objavljene prve važnije čakavske pjesme, njegova je stalna preokupacija Istra – ljudi, priroda, prošlost, sadašnjost, suživot. Nakladnička kuća V. B. Z. izdala je 2015. godine Izabrana djela Milana Rakovca: sumu njegovog pedesetogodišnjeg stvaralaštva.

GIUSEPPE ROTA (Siracusa, 1936 – Umago, 2015), dagli inizi della manifestazione e per molti anni collaboratore del Forum Tomizza. In veste di presidente della Comunità degli italiani di Umago ha parlato al convegno nel 2000, 2001, 2005 e 2009. È stato regista e attore dello spettacolo teatrale “Maledetti confini”, messo in scena al Forum Tomizza nel 2005. Ha frequentato il Liceo classico “Carlo Combi” di Capodistria assieme a Fulvio Tomizza e ha svolto gli studi in romanistica presso la Facoltà di lettere e filosofia di Lubiana. Dal 1961 è attivo nel Buiese come insegnate di lingua italiana e francese. Giuseppe Rota è stato un illustre rappresentante della minoranza italiana, nonché presidente dell’Unione Italiana dal 1992 al 2002. Il teatro fu il suo grande amore: nel 2004 sono stati pubblicati i suoi testi teatrali.

CIRIL ZLOBEC (Ponikve, 1925 – Lubiana, 2018), membro del comitato d’iniziativa della manifestazione Forum Tomizza formato nel 2000 a Umago. Ha partecipato al convegno in veste di relatore nel 2000, 2001, 2006 e 2009. È stato un grande poeta sloveno, la cui opera rappresenta una parte inevitabile della letteratura slovena moderna. Ha lavorato come giornalista e redattore di Radio Lubiana e ha svolto molte notabili funzioni politiche, come quella di membro della Presidenza della Repubblica di Slovenia (1990 –1992). Zlobec è stato membro ordinario dell’Accademia slovena delle scienze e delle arti, nonché membro corrispondente dell’Accademia croata delle scienze e delle arti. Traduceva dall’italiano, dal croato e dal serbo. Vincitore di numerosi importanti riconoscimenti nazionali e internazionali, tra cui nel 2005 il dottorato onorario dell’Università del Litorale di Capodistria.

DAŠA DRNDIĆ (Zagabria, 1946 – Fiume, 2018), dagli inizi della manifestazione e per molti anni collaboratrice del Forum Tomizza. Ha partecipato al convegno Forum Tomizza nel 2004, 2009, 2016 e 2017 ed è stata membro della giuria di Lapis Histriae dal 2012 al 2014. È tra le scrittrici croate più tradotte e apprezzate sul territorio anglosassone, italiano, tedesco, francese … Partendo dalla propria autobiografia e dalla storia della sua famiglia partigiana, Daša Drndić approfondisce il contesto bellico dell’ex Jugoslavia, tematizzando di nuovo i crimini commessi durante la Seconda guerra mondiale con un’attenzione speciale verso l’olocausto. Il suo romanzo “Sonnenschein” (“Trieste” nella traduzione inglese) è vincitore del premio Independent per il miglior libro straniero di narrativa del 2013. Nel febbraio del 2018, il romanzo “Belladona” è entrato in finale del premio letterario assegnato dalla Banca europea per la ricostruzione e lo sviluppo (EBRD). Lo stesso anno Milan Rakovac ha redatto il libro “Daša: spomenar” che verrà presentato al 20o Forum Tomizza.

MARINO VOCCI (Buje, 1950 – Opicina, Trieste, 2017), per molti anni collaboratore del Forum Tomizza e uno degli organizzatori del programma triestino. Nel 2005 e 2009 ha partecipato al convegno in veste di relatore e poi nel 2015 ha tenuto il discorso d’apertura e ha moderato il convegno del Forum Tomizza a Trieste. Vocci è stato giornalista, ecologo e politico. Nel 1982 è stato uno dei fondatori del Circolo di Cultura istro-veneta “Istria”, nonché suo presidente per più di dieci anni. È stato inoltre presidente del  Gruppo 85 – Skupina 85. Entrambe le associazioni hanno svolto un importante ruolo nell’organizzazione del Forum Tomizza a Trieste. Marino Vocci come giornalista scriveva di collaborazione di oltre confine, di natura, di interazione tra turismo e cultura… Nel 2002 è stato proclamato cittadino onorario della città di Buie.

FABIO SCROPETTA (Montona, 1936 – Monfalcone, 2014), ha partecipato all’organizzazione del programma a Trieste, è stato relatore al Forum Tomizza nel 2006 e vicepresidente del Circolo di Cultura istro-veneta “Istria”. La sua attività professionale è legata alla centrale termoelettrica di Monfalcone. Si è impegnato nella salvaguardia della cultura di origine tra gli esuli, come anche dei diritti della minoranza slovena in Italia.

ALFREDO LACOSEGLIAZ (Trieste, 1953 – 2016), collaboratore del Forum Tomizza per molti anni. Al Forum si è esibito come musicista nel 2005, 2008, 2009 e 2012. Il programma musicale del Forum  2017 è stato dedicato al suo opus. Attivo sulla scena musicale italiana dalla metà degli anni settanta, si afferma molto presto come cantautore e interprete di musica tradizionale. È stato particolarmente attratto dalla musica dei Balcani e dalla tradizione musicale delle culture dell’est. Durante la sua lunga e produttiva carriera artistica, Lacosegliaz ha collaborato con musicisti e artisti di vario profilo. Forse la più importante collaborazione è stata quella con Moni Ovadia, grazie alla quale ha fatto conoscere a un pubblico più vasto la tradizione musicale ebraica. Ha mantenuto un intenso rapporto con la città di Sarajevo; uno dei suoi ultimi progetti è lo spettacolo teatrale ”La sposa di Sarajevo e Ahmet Jusuf”, basato al racconto di Novak Simić “Zapisi o Simeunovici i Ahmet Jusufu” e tradotto in italiano da Giacomo Scotti. Lacosegliaz ha collaborato con numerosi musicisti etno istriani.

ARSEN DEDIĆ (Sebenico, 1938 – Zagabria, 2015), compositore, scrittore, traduttore, poeta e cantautore croato. Ha musicato i versi di Milan Rakovac su Tomizza e li ha presentati al Forum Tomizza 2005 e 2006 a Umago. Si è esibito inoltre alla presentazione del CD “1947 – Hommage a Sergio Endrigo” nel 2013 a Copodistria. Uno dei fondatori della chanson in Croazia. Ha tradotto e elaborato noti chansonnier e autori, tra cui Gino Paoli e Sergio Endrigo, con i quali ha anche collaborato. Ha musicato i versi di Krleža, Cesarić, Ujević e molti altri.

PREDRAG LUCIĆ (Spalato, 1964 – 2018), nel 2016 si è esibito al Forum Tomizza assieme a Boris Dežulović con lo spettacolo “Melodijama žizze i Tomizze”. Co-fondatore del Feral Tribune, giornalista, poeta, scrittore drammatico, cabarettista. Ha lascito il suo maggiore segno con la sua parodia poetica, creando un immenso opus. Nel 2016, dalla coproduzione tra il Kamerni teatar 55 di Sarajevo e il Teatro Capodistria, Kokan Mladenović ha effettuato la regia del suo "Alan Ford”.  L'anno seguente, quattro case teatrali di tre stati differenti – il Teatro nazionale istriano di Pola, il Teatro Capodistria, il Teatro nazionale sloveno di Nova Gorica e il Teatro stabile sloveno di Trieste – hanno messo in scena le “Baruffe istriane” (sotto la regia di Vito Taufer) di Predrag Lucić, basate alle “Baruffe chiozzotte” di Goldoni. Il libro “Cervantesov trg” (2018) è una raccolta dei drammi e dei brani di Lucić.

MELITA RICHTER MALABOTTA (Zagabria, 1947 –  Trieste, 2019), sociologa e femminista. Relatrice al Forum Tomizza nel 2007 e 2011. È stata collaboratrice di progetti internazionali e redattrice di molte pubblicazioni che si occupano dell’operato femminile, della problematica identitaria imposta dalle migrazioni e dell’attuale situazione socio-politica nei paesi dell’ex Jugoslavia. Negli ultimi anni scriveva poesia.

Psicopatologia della frontiera (2001),

La frontiera nella globalizzazione (2002),

Éros, Thanatos, Limes (2003),

Zwischenland & niemansland – la terra di mezzo & la terra di nessuno (2004),

Tomizza – eurosintesi:  frontierismo – europeismo (2005),

Arcipelago Europa (2006),

Hic sunt leones! o Attendendo i barbari (2007),

Off-limits (2008.),

Crossover (2009.),

Status quo… vadis? (2010),

Non c'è il confine c’è (2011),

Giustizia: illusione o utopia? (2012),

Una vita migliore? (2013),

In bilico sulla sbarra (2014),

Dittatura del precariato (2015),

Il muro (2016),

La menzogna  (2017)

Asilo (2018).

Finora al convegno hanno partecipato più di 300 scrittori, traduttori, sociologi, filosofi, linguisti e pubblicisti croati, sloveni, italiani, e del più vasto territorio slavo, germanico e romano. Il Forum in più, per più di dieci anni bandice il concorso letterario per prosa breve LAPIS HISTRIAE, al quale sono finora pervenuti 1279 racconti.

Il Forum è statao arricchito dall’ARTISTRA, incontro musico-letterario durante il quale si sono esibiti i più importanti nomi della scena letteraria e musicale dell'Istria e della regione. I valori fondamentali con i quali il Forum Tomizza coraggiosamente illumina il suo futuro cammino sono i seguenti:   

•    analizzare lo stato d’animo delle attuali condizioni sociali 
•    interrogarsi sul ruolo dell’intellettuale/artista quale rappresentante di valori etici ed estetici 
•    criticare le deviazioni sociali 
•    superare in modo persistente tutti i tipi di ostacoli!!

Per chiudere riportiamo le parole di  Alenka Penjak, cronista del Primorske novice: “Se non esistesse dovrebbero inventarlo. Il Forum Tomizza è un oasi di pensiero, oltre ogni sorveglianza, tranne quella del proprio cuore." 

Gradska knjižnica Umag – Biblioteca civica Umago

Trgovačka / Via commerciale 6

52470 Umag / Umago

Tel: 00385 52 721 561

E-mail: knjiznica@gku-bcu.hr

M.B.: 02113309

OIB: 69807399024

Ravnatelj:

Neven Ušumović

E-mail: neven@gku-bcu.hr

Slovenija

Kulturni klub Koper

Irena Urbič

E-mail: irena.urbic@siol.net

Comunità degli Italiani "Santorio Santorio"

Ulica Osvobodilne Fronte 10

6000 Koper – Capodistria

Tel: 00386 5 627 9430

Predsjednik: Mario Steffè

E-mail: comit.mario@siol.net

Italija

Gruppo 85 – Skupina 85

info@gruppo85.org

Vjekoslav Perica (Spalato, 1955) si è laureato in legge presso la Facoltà di giurisprudenza di Spalato e ha conseguito il dottorato di ricerca in storia moderna presso l’University of Minnesota – Twin Cities. Dal 1991 vive negli Stati uniti e dal 2007 è docente di storia mondiale presso la Facoltà di lettere e filosofia di Fiume. Il suoi focus d’interesse sono i nazionalismi moderni e il loro rapporto con la religione. I suoi primi tre libri sono stati pubblicati dalla casa editrice XX vek di Belgrado: “Balkanski idoli: religija i nacionalizam u jugoslavenskim državama” (2006), “Sveti Petar i Sveti Sava: sakralni simboli kao metafore povijesnih promjena” (2009); e scritto a a quattro mani con Mitja Velikonja “Nebeska Jugoslavija: interakcije političkih mitologija i pop-kulture” (2012). Nel 2014 pubblica in Croazia la sua capitale „Pax Americana na Jadranu i Balkanu: mirovne misije SAD-a prema međunarodnoj historiografiji, popularnoj kulturi i kulturi sjećanja, 1919-2014”.

Francesca Rolandi (Milano) ha conseguito il dottorato di ricerca in slavistica presso l’Università degli studi di Torino nel 2012.  Ha vinto numerose borse di studio (Lubiana, Graz e Napoli) e, in ambito del programma Newfelpro, ha lavorato come ricercatrice presso la Facoltà di lettere e filosofia di Fiume. Il suo saggio sull’influenza della cultura popolare italiana in Jugoslavia  “Con ventiquattromila baci: l’influenza della cultura di massa italiana in Jugoslavia (1955-1965)” (Bologna, 2015), le è valso il premio “Vinka Kitarović” dell’Università di Bologna. Francesca Rolandi è una della redattrici della rivista Q Code Magazine.

Will Firth (Newcastle, Australia, 1965) traduttore letterario di prosa croata, serba, bosniaca, montenegrina e macedone. Traduce in inglese dal tedesco e dal russo. Si è laureato a Canberra, e ha effettuato gli aggiornamenti professionali a Zagabria e Mosca. Ha tradotto circa una ventina tra i più importanti romanzi della prosa postjugoslava, tra i quali i romanzi di Robert Perišić, Faruk Šehić, Marinko Koščec, Ognjen Spahić, Andrej Nikolaidis… Ha lavorato per la Corte internazionale di giustizia  dell’Aia (2005 – 2007). Collobora con la redazione dell’antologia americana Best European Fiction. Al momento stara traducendo l’opera di Miroslav Krleža. Abita a Berlino.

Anja Golob (1976) poetessa slovena, pubblicista e redattrice. Si è laureata in filosofia e letterature comparate presso la Facoltà di lettere e Filosofia di Lubiana. Per dodici anni ha pubblicato regolarmente critiche teatrali, la maggior parte sul quotidiano Večer, sul quale per anni ha scritto anche una rubrica. Lavora come redattrice presso la case editrice indipendente VigeVageKnjige, specializzata nella pubblicazione di fumetti (in sloveno risoromani-romanzi colorati). Finora ha pubblicato quattro raccolte di poesie, tre in lingua slovena: “V roki” (In  mano, 2010), “Vesa v zgibi” (2013), “Didaskalije k dihanju” (2016.).Una scelta tratta dal suo secondo libro, nominato per il Premio Veronika, e premiato con il premio Jenko 2014, è stata tradotta in tedesco con il titolo “ab und zu neigungen” (Vienna, 2015). Nel 2016 entra nel gruppo dei 10 autori europei di maggiore talento e prospettive per il futuro (10 New Voices from Europe).  Per maggiori informazioni www.anjagolob.org

Lejla Kalamujić (Sarajevo, 1980) si è laureata in filosofia e sociologia presso la Facoltà di lettere e filosofia di Sarajevo. È autrice della raccolta di racconti “Anatomija osmijeha” (2009) e “Zovite me Esteban” (2015); la seconda le è valsa il premio della Regione istriana „Edo Budiša“ (per migliore raccolta di prosa breve dell’ex Yu per giovani sotto i 35 anni). Pubblica prosa, saggistica e critica nelle riviste e suoi siti internet in Bosnia ed Erzegovina e all’estero.

Aljoša Pužar (Fiume, 1974), storico della letteratura, culturologo, attivista. Si è laureato e in seguito ha conseguito il dottorato di ricerca in croatistica presso la Facoltà di lettere e filosofia di Fiume. Il secondo dottorato di ricerca è stato conseguito presso l’Università di Cardiff. Finora ha insegnato presso lo stesso ateneo, presso l’Università di Trieste e dal 2007 al 2016 presso l’Università per stranieri Yonsei di Seul. Attualmente è docente di culturologiaa presso la Facoltà di lettere e filosofia di Lubiana. Pužar è autore del saggio culturologico-filologico “Granice, granice” e “U tamni vilajet: kulturalni studiji liminalnosti”, entrambi del 2007 e il racconto di viaggio “Azaleje na putu: (korejske sličice)” del 2009.I suoi focus d’interesse sono la cultura delle comunità di minoranza, la transculturalità, la transizione, la problematica tra l’identità di sesso e di genere, le frontiere, le frontiere…